مسجد جامع میبد مجموعه ای از بناهای مذهبی است که در میدان مرکزی شارستان قدیم میبد ساخته شده است و شریان های اصلی شهر که در واقع چهار راسته منشعب از چهار دروازه قدیم شهربوده است در محل مسجد جامع با هم تلاقی داشتند. کاوشهای اخیر باستان شناسی نشانه هایی از معماری ویژه مساجد اولیه اسلامی را در این مجموعه نشان می دهد.

مسجد جامع شهرستان میبد، مجموعه‌ عماراتی است از تعدادی مسجد که با معماری صورت گرفته در هر بخش ویژگیها و فضاهای متنوعی دارد. با توجه به مستندات تاریخی این بنا یکی از قدیمی ‌ترین مساجد تمدن اسلام بشمار میرود که سازندگان این اثر تاریخی، پیکره و پایه ‌های نخستین آن را در قرن دوم هجری بنا نهاده اند. به مرور زمان، معماران و طراحان دوران گذشته، اقدام به ترمیم یا اضافه کردن بخش‌ های مختلف آن کردند تا مسجدی با معماری، ساختار و ترکیب کنونی برای آیندگان به یادگار بماند. از مهم ‌ترین ویژگی ‌های این عمارت می ‌توان به دوران اوج استفاده از آن اشاره نمود که طبق کاوش ‌های انجام شده‌ توسط باستان‌ شناسان، به قرون هفتم تا نهم هجری قمری باز می ‌گردد. در این دوران گرم‌ خانه‌ مسجد توسط معماران و هنرمندان حکومت آل بویه و ایوان و گنبد اصلی آن به وسیله‌ استادکاران فرمانروایی آل مظفر (مورخان معتقدند که آغاز حکومت آل مظفر در شهرستان میبد صورت گرفته است) احداث شده است.

از اقداماتی که در ساخت و ساز این عمارت ارزشمند صورت گرفته می ‌توان به تغییر طرح فضا و نقشه‌ اولیه‌ مسجد جامع اشاره کرد که در طی قرون مختلف شکل گرفته است. پرواضح است که با سیر تحولات اجتماعی و فرهنگی، بسیاری از علوم نیز دچار تغییر و تحول اساسی شد که معماری ایرانی را نیز شامل می ‌شود. مسجد جامع میبد یزد نیز از این قاعده مستثنی نبوده و بارها مورد مرمت یا تغییر بخشی از بنا قرار گرفته است به گونه ‌ای که نقشه‌ اولیه‌ی مسجد از صورت شبستان به مسجدی گنبدی شکل همراه با ایوان، تغییر یافت و پس از آن به سمت غرب وسعت داده شد. این اقدام باعث شد تا صحن این بنای ارزشمند از فضای بیشتری نسبت به قبل برخوردار شود. همچنین سازندگان و طراحان این مجموعه، مناره‌ های رفیع و قطور را در قسمت پایانی شمال مسجد به آن اضافه نمودند. این در حالی است که بسیاری از مورخان، دوران پس از قرن هفتم هجری را، زمان اوج تغییرات ایجاد شده توسط هنرمندان ایران معرفی کرده اند. از دید آنها، بیشترین و در عین حال اساسی ‌ترین ساخت و ساز که منجر به گسترش و وسعت کنونی مسجد شده است، در دوران پس از قرن هفتم هجری انجام شده است.

از جمله بخش‌ های الحاقی مسجد جامع میبد، شبستان امام حسن (ع) است که پیرامون گنبد خانه‌ خشتی مسجد و در قسمت شمال غربی مجموعه بنا شده است.  به این ترتیب محدوده‌ پشت مناره به عنوان قسمتی از بخش‌ های سرپوشیده‌ مسجد در نظر گرفته شد. همچنین در قسمت غربی مسجد قدیم، مسجد دیگری که از ایوان برخوردار بوده است، به این عمارت اضافه شده که بیشترین اقدامات جهت گسترش و وسیع  کردن مسجد میباشد. متاسفانه امروزه از این بخش اثری به جای نمانده و تنها تا چند سال گذشته، قسمت ‌هایی از آثار آن در زمینی که اکنون به صورت مسطح و فاقد عمارت است، مشاهده می گردد. در قرن نهم هجری نیز، بازسازی ‌های دیگری در قسمت هایی از مسجد که به دلیل گذشت زمان، دچار آسیب و تخریب شده بود، صورت گرفت که محراب، یکی از بخش ‌های ترمیم شده محسوب می ‌شود. در شبستان، قسمت‌ های قدیمی‌، بخشی از مناره ‌ها و صحن مسجد نیز به مرور زمان تغییرات اساسی انجام گرفته است. اما می‌ توان دوران حکومت پادشاهان قاجار را به عنوان آخرین اقدامات ساخت و ساز و تعمیرات مسجد جامع میبد به شمار آورد که شبستان زمستانی حاجی رجبعلی در قسمت غربی صحن مسجد و احداث مسجد حاجی حسنعلی در بخش شمال شرقی عمارت، از جمله‌ این تغییرات است.

تهیه و تنظیم : هیئت علمی و تحریریه اریاسان

منابع :                                                                                                                                                                                         www.tripyar.com